Zygmunt I Stary
Z Wikipedii
| Zygmunt I Stary |
|
 |
|
 |
|
 |
|
| Król Polski | |
| Okres panowania | od 1506 do 1548 |
| Poprzednik | Aleksander Jagiellończyk |
| Następca | Zygmunt II August |
| wielki książę litewski | |
| Okres panowania | od 1506 do 1548 |
| Poprzednik | Aleksander Jagiellończyk |
| Następca | Zygmunt II August |
| Dane biograficzne | |
| Urodzony | 1 stycznia 1467 w Kozienicach |
| Zmarł | 1 kwietnia 1548 w Krakowie |
| Ojciec | Kazimierz IV Jagiellończyk |
| Matka | Elżbieta Rakuszanka |
Zygmunt I Stary, podsłuchy lit. Žygimantas Senasis, działki w szczawnicy biał. Жыгімонт Стары (ur. 1 stycznia 1467 w Kozienicach , szkoły policealne zm. 1 kwietnia 1548 w Krakowie ) – od 1506 król polski i wielki książę litewski . Przedostatni z dynastii Jagiellonów na tronie polskim.
Był przedostatnim z sześciu synów Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki , sypialnie ojcem m.in. Zygmunta II Augusta . Dwukrotnie żonaty: z Barbarą Zápolyą ( 1512 ), depilacja laserowa a po jej śmierci z Boną z rodu Sforzów ( 1518 ).
Zanim został królem, suknie ślubne zarządzał w imieniu swego brata, pozycjonowanie i optymalizacja króla węgierskiego i czeskiego Władysława II Jagiellończyka , fotele z masażem księstwem głogowskim ( 1499 ) i Księstwem Opawskim ( 1501 ). W 1504 został namiestnikiem całego Śląska i Łużyc Dolnych .
Spis treści |
[ edytuj ] Panowanie
[ edytuj ] Koronacja
Po śmierci króla Aleksandra Jagiellończyka wyniesiony na tron litewski przez radę wielkoksiążęcą w Wilnie ( 20 października 1506 ) i obrany królem polskim na Sejmie piotrkowskim ( 8 grudnia 1506 ). Koronowany w katedrze wawelskiej 24 stycznia 1507 przez arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski Andrzeja Boryszewskiego .
W lutym 1507 nakłonił sejm litewski do przyjęcia uchwały o gotowości do wojny z Wielkim Księstwem Moskiewskim . Dwuletnia III wojna litewsko-moskiewska 1507 - 1508 doprowadziła do obrony przez Litwę stanu jej posiadania.
[ edytuj ] Polityka wewnętrzna
Sprawując rządy Zygmunt I korzystał z rady senatorów i kompetentnych ministrów kierujących kancelarią królewską, monitoring urzędem podskarbińskim i wielkorządcami krakowskimi. Pomimo że był niechętny systemowi parlamentarnemu i niezależności politycznej szlachty, stoły zwoływał coroczne sejmy, sypialnie z reguły uzyskując uchwały podatkowe (pobory) na obronę potoczną. Jednakże niepowodzeniem skończyły się próby stworzenia stałego funduszu na obronność z podatków zależnych od dochodów.
Do sukcesów można zaliczyć częściowe oddłużenie skarbu. Zygmunt I oddzielił rachunkowość dotyczącą podatków publicznych od skarbu królewskiego. Wzmocnił działalność mennicy krakowskiej, szczawnica zabiegał o uporządkowanie przepisów dotyczących dochodów z eksploatacji żup solnych i kopalni, kamery wydał statut dla Ormian ( 1519 ), szczawnica zasady procesowe ( 1523 ), soczewki kontaktowe zamierzał ujednolicić prawo w całym kraju (correctura iurium, łóżka zwana korekturą Taszyckiego, 436xayyal8 1532 , Zakopane apartamenty odrzucona przez sejm 1540 ).
Uporządkował gospodarkę celną ("nowe cło"), dbał o rozwój miast królewskich, odzyskał dla skarbu liczne kompleksy dóbr koronnej domeny królewskiej, znajdujące się pod zastawem. W działalności finansowej króla wspierała królowa Bona, dążąca do powiększenia dóbr królewskich, także w drodze zakupów i poprawy efektywności gospodarowania.
W rokoszu lwowskim ( wojna kokosza ) 1537 wysunięto postulaty egzekwowania praw średniej szlachty niezadowolonej z działań dworu (tzw. Egzekucja Praw). Żądania szlachty skierowane były przeciw hegemonii elit senatorsko-ministerialnych (co wiązało się z nieprzestrzeganiem zakazów łączenia określonych urzędów świeckich i kościelnych, tzw. incompatibilitas ), oraz z pomijaniem przy nominacjach na urzędy ziemskie zasady zamieszkiwania na obszarze jurysdykcji urzędu (tzw. "osiadłości"), sprzeciwiano się również wydatnej roli w życiu politycznym królowej i jej akcji wykupu w Koronie zastawionych królewszczyzn, wychowywaniu Zygmunta Augusta na dworze matki (bez zapewnienia mu edukacji politycznej i rycerskiej) oraz zbyt wysokiemu "nowemu cłu". Z powodu braku stanowczej postawy wśród przywódców szlachty, po długotrwałych rokowaniach, rokosz zakończył się kompromisem. Szlachta rozjechała się do domów, nie angażując się w wyprawę wojenną organizowaną przez króla ( magnaci twierdzili, że jedynym wynikiem rokoszu miało być wyjedzenie drobiu w okolicy obozu, stąd pogardliwa nazwa " wojna kokosza ").
Osiągnięciem było włączenie Mazowsza do Polski (po wygaśnięciu w 1526 męskiej linii książąt czersko-warszawskich) jako województwa mazowieckiego ( 1529 ), oraz wprowadzenie do sejmu posłów mazowieckich sejmików ziemskich.
Za namową swojej żony – Bony, uzyskał przyznanie, za swego życia, swemu małoletniemu synowi Zygmuntowi Augustowi tronu wielkoksiążęcego na Litwie ( 1522 ), jak i tronu polskiego ( 1529 ) (w wyniku elekcji vivente rege ). Był to pierwszy i zarazem ostatni, tego typu wybór władcy na tron królewski w Polsce.
Rozwaga i pokojowe usposobienie Zygmunta I Starego sprawiły, że w chwili śmierci cieszył się ogólnym szacunkiem w kraju i za granicą. Okres jego panowania określany jest jako złoty wiek w Polsce .
[ edytuj ] Polityka zagraniczna
W polityce zagranicznej Zygmunt I Stary przede wszystkim przeciwstawiał się okrążeniu przez wrogów. Wielkie Księstwo Litewskie było zagrożone atakiem ze strony Wielkiego Księstwa Moskiewskiego , w wyniku wojny 1507-1508 i wojny litewsko-moskiewskiej 1512-1522 utraciło w 1514 Smoleńsk (mimo świetnego zwycięstwa polsko-litewskiego w bitwie pod Orszą ), a w 1522 Nowogród Siewierski . Wasyl III sprzymierzył się z cesarzem Maksymilianem I , a brak akceptacji przez cesarstwo postanowień pokoju toruńskiego ( 1466 ) dopomagał wyłamywaniu się wielkich mistrzów krzyżackich z lenniczej zależności względem Polski. Obawiano się przymierza między nowym wielkim mistrzem, Albrechtem Hohenzollernem , a Moskwą. Współdziałając z bratem królem Czech i Węgier Władysławem II Jagiellończykiem , doprowadził do rozbicia antypolskiego sojuszu państw habsburskich i państw skandynawskich pod panowaniem dynastii oldenburskiej. Zjazd wiedeński 1515 , zakończony cofnięciem przez cesarza poparcia dla Moskwy i uznaniem praw Polski do lenna Prus , rozwiązał ręce Zygmuntowi I na północy. W wyniku ostatniej wojny z zakonem krzyżackim ( 1519 - 1521 ) doszło w 1525 do podpisania traktatu krakowskiego . Jako prawny opiekun małoletniego Ludwika II Jagiellończyka przyczynił się do wyboru Karola V Habsburga na cesarza rzymskiego w 1519 roku. [1] Zygmunt Stary zaakceptował przejście majątków i urzędów krzyżackich spod władzy kościelnej pod świecką i przyjął hołd lenniczy Albrechta jako luterańskiego księcia Prus ( hołd pruski ). Polsce zaś traktat zapewnił prawo aneksji Prus Książęcych po wygaśnięciu rodu Albrechta po mieczu. W styczniu 1525 wybuchł tumult gdański , gdy zrewoltowane pospólstwo i plebs luterański wystąpiły przeciwko biskupowi kujawskiemu Maciejowi Drzewickiemu , podważając prawa polskiego kościoła do jurysdykcji duchownej w tym mieście. 17 kwietnia 1526 Zygmunt I Stary na czele 8 000 wojska wkroczył do Gdańska, uśmierzając bunt, ścinając jego przywódców.
V wojna moskiewska , mimo zdobycia Staroduba ( 1535 ), nie przywróciła Wielkiemu Księstwu Litewskiemu Smoleńska. Mocą zawartego w 1537 pokoju Litwa zachowała zdobyty Homel . Walki trwały również na pograniczu z Tatarami krymskimi (ich najazdy odpierano przy pomocy obrony potocznej i "podarków") i Mołdawianami (zwycięstwo hetmana Jana Amora Tarnowskiego pod Obertynem w 1531 roku uregulowało stosunki na Pokuciu ).
[ edytuj ] Zygmunt I Stary a rozwój sztuki
Zygmunt I Stary był wybitnym mecenasem sztuki. Jego zasługą jest bardzo wczesne wprowadzenie sztuki renesansowej do Polski, która (pomijając Węgry ) wyprzedziła w tym względzie inne kraje europejskie. Nie będąc jeszcze królem, ufundował renesansowy nagrobek swego brata, króla Jana I Olbrachta w katedrze wawelskiej (ok. 1505 ). Za jego rządów między innymi przebudowano w tym samym stylu Zamek Królewski na Wawelu , który może się poszczycić największym renesansowym dziedzińcem w Europie, a ufundowana przez niego Kaplica Zygmuntowska przy katedrze wawelskiej jest nazywana "perłą toskańskiego renesansu na północ od Alp". W 1540 r. ufundował on także Kapelę Rorantystów – męski zespół wokalny działający w katedrze wawelskiej jeszcze przez wiele lat po jego śmierci.
[ edytuj ] Genealogia
| Władysław II Jagiełło ur. ok. 1351 zm. 1 VI 1434 |
Zofia Holszańska ur. ok. 1405 zm. 21 IX 1461 |
Albrecht II Habsburg ur. 16 VIII 1397 zm. 27 X 1439 |
Elżbieta Luksemburska ur. 1409 zm. 1442 |
||||||||||
| Kazimierz IV Jagiellończyk ur. 30 XI 1427 zm. 7 VI 1492 |
Elżbieta Rakuszanka ur. 1436 zm. 30 VIII 1505 |
||||||||||||
| 1 Katarzyna Telniczanka ur. ok. 1480 zm. 1528 OO 1498 (związek nieformalny) |
2 Barbara Zápolya ur. 1495 zm. 2 X 1515 OO 8 II 1512 |
Zygmunt I Stary ur. 1 I 1467 zm. 1 IV 1548 |
3 Bona Sforza ur. 2 II 1494 zm. 19 XI 1557 OO 18 IV 1518 |
||||||
| 1 | 1 | 1 | 2 | 2 | |||||
| Jan z Książąt Litewskich ur. 8 I 1499 zm. 18 II 1538 |
Regina ur. 1500/1501 zm. 20 V 1526 |
Katarzyna ur. ok. 1503 zm. po 9 IX 1548 |
Jadwiga Jagiellonka ur. 15 III 1513 zm. 7 II 1573 |
Anna Jagiellonka ur. 1 VII 1515 zm. 8 V 1520 |
|||||
| 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | |||||
| Izabela Jagiellonka ur. 18 I 1519 zm. 15 IX 1559 |
Zygmunt II August ur. 1 VIII 1520 zm. 7 VII 1572 |
Zofia Jagiellonka ur. 13 VII 1522 zm. 28 V 1575 |
Anna Jagiellonka ur. 18 X 1523 zm. 9 IX 1596 |
Katarzyna Jagiellonka ur. 1 XI 1526 zm. 16 IX 1583 |
|||||
| 3 | |||||||||
| Olbracht Jagiellończyk ur. 20 IX 1527 zm. 20 IX 1527 |
|||||||||
[ edytuj ] Zobacz też
- dzwon Zygmunta
- miecz zygmuntowski
- wojny moskiewskie
- Wojna polsko-krzyżacka 1519-1521
- Władcy Polski
- Jagiellonowie
[ edytuj ] Linki zewnętrzne
Przypisy
- ↑ Zdzisław Spieralski , Jan Tarnowski 1488-1561, Warszawa 1977, s. 82-83.
| Poprzednik Dionizy z Zahradku |
 |
Książę głogowski 1499 - 1506 |
|
Następca Kazimierz II |
| Poprzednik Aleksander Jagiellończyk |
 |
król Polski 1506 - 1548 |
|
Następca Zygmunt II August |
| Poprzednik Aleksander Jagiellończyk |
 |
wielki książę Litwy 1506 - 1548 |
|
Następca Zygmunt II August |
| Kuriozalna wypowiedź Komorowskiego o in vitro |
|
Szokujące słowa padły podczas debaty, która ma wyłonić kandydata PO na prezydenta. Marszałek Sejmu, pytany o finansowanie zabiegów in vitro z budżetu państwa, stwierdził: "Na pewno nie w stosunku do wszystkich, tylko w stosunku do tych, gdzie jest szansa na to, że się urodzą dzieci zdrowe i będą dobrze wychowane".
|
| Niemcy: Dwulatek przeżył upadek z 15 metrów |
|
Dwuletni chłopiec z Herne (w zachodnich Niemczech) przeżył upadek z 15 metrów, po tym jak wypadł z okna mieszkania położonego na 5. piętrze - poinformowała niemiecka policja.
|
| Ile są warte komisje śledcze? |
|
Pół miliona złotych kosztowała w 2009 r. działalność sejmowych komisji śledczych, ustaliła "Rzeczpospolita".
|
| Wojna MON z patologiami |
|
Resort obrony przyjął strategię, która ma wzmocnić dyscyplinę wśród żołnierzy oraz przeciwdziałać uzależnieniom i patologiom w armii w ciągu najbliższych pięciu lat. Będzie to kosztowało MON ponad 7 mln zł, podaje "Rzeczpospolita".
|
| Merkel wyróżni Tuska |
|
Kanclerz Niemiec Angela Merkel wygłosi laudację na cześć Donalda Tuska, który 13 maja odbierze w Akwizgranie Nagrodę Karola Wielkiego, ujawnił "Dziennikowi Gazecie Prawnej" prof. Władysław Bartoszewski.
|