Krym
Z Wikipedii
Krym ( ukr. Крим, podsłuchy Półwysep Krymski) – półwysep na południu Ukrainy , działki w szczawnicy zwany czasem półwyspem Taurydzkim, szkoły policealne a w starożytności Chersonezem Taurydzkim bądź Taurydą, sypialnie połączony jest z lądem tylko wąskim Przesmykiem Perekopskim , depilacja laserowa pomiędzy Morzem Czarnym i Azowskim , suknie ślubne a od Rosji oddzielony Cieśniną Kerczeńską . Długość linii brzegowej 1000 km, pozycjonowanie i optymalizacja powierzchnia 25 700 km².
Spis treści |
[ edytuj ] Przynależność polityczno-administracyjna
Politycznie Krym należy do Ukrainy (został przekazany z Rosji do Ukrainy w 1954 ). Niemal cały obszar półwyspu wchodzi w skład Autonomicznej Republiki Krymu ; jedynie miasto wydzielone Sewastopol wchodzi bezpośrednio w skład Ukrainy , fotele z masażem podlegając władzom centralnym w Kijowie. Północną część geograficznie należącej do półwyspu krymskiego mierzei Arabackiej przekazano do obwodu chersońskiego . Wyspa Tuzła , monitoring do 1925 będąca częścią półwyspu Tamańskiego , stoły i położona po stronie wschodniej cieśniny Kerczeńskiej , sypialnie została przekazana z kraju Krasnodarskiego do Krymu w 1941 (w 2003 była zarzewiem ukraińsko-rosyjskiego konfliktu ).
[ edytuj ] Geografia
W części wschodniej, szczawnica obok Cieśniny Kerczeńskiej , kamery wznoszą się góry Jaiłu, szczawnica otaczające cały brzeg południowy i ku północy rozdzielające na kilka równoległych łańcuchów gór, soczewki kontaktowe pokrytych gęstym lasem. Na północy przechodzą w step, łóżka zajmujący większą część półwyspu. Najwyższym szczytem Gór Krymskich jest Roman-Kosz o wysokości 1545 m n.p.m. , 436xayyal8 drugim szczytem – Czatyrdah (starożytne Mons Trapezus, Zakopane apartamenty 1527 m n.p.m.).
Na południu Krymu znajduje się dużo malowniczych miejscowości, warowni, ruin starożytnych gmachów, klasztorów, meczetów tatarskich, pięknych ogrodów i gajów oliwnych, natomiast w części północnej Krymu się ich prawie nie spotyka. Klimat łagodny umożliwia rozwój roślinności o charakterze podzwrotnikowym. Doliny, poprzecinane strumieniami i zatokami, są żyzne i urodzajne.
Krym dzieli się na trzy rejony:
- Krym Górski – obejmujący południową część półwyspu
- Krym Stepowy – obejmujący równinną część północną
- Półwysep Kerczeński – we wschodniej części
Z ogólnej ilości 1657 rzek na Krymie tylko 150 ma ponad 10 km długości. Najdłuższą jest Sałhir , a w dalszej kolejności Alma , Kacza , Belbek , Bułhanak i Czernaja . Większość rzek to rzeki okresowe – wysychają latem, nie dopływając do morza, a woda pojawia się w nich dopiero na przełomie lutego i marca.
W tym okresie zwiększają aktywność także znane krymskie wodospady. Najwyższy wodospad Krymu – Uczan-Su (z tat. "padająca woda") ma 98, 5 m wysokości, ale latem prawie zanika. Natomiast największy wodospad Krymu Dżur-Dżur , który ma tylko 15 m wysokości, jest aktywny cały rok.
[ edytuj ] Gospodarka
[ edytuj ] Ludność
[ edytuj ] Zarys historyczny
W pierwszej ćwierci XVIII ludność Krymu (jeszcze należał w większości do Chanatu Krymskiego a pewne części do Turcji) stanowiła ok. 467 tys. (95, 1% Tatarzy krymscy , 2, 6% Grecy , 2, 1% Ormianie , 0, 2% Krymczacy i Karaimi ). To była największa liczba mieszkańców Krymu przed podbojem rosyjskim, bo po wojnie rosyjsko-tureckiej 1768-1774 ludność zmniejszyła się do 454, 7 tys., ale później cała ludność chrześcijańska (Grecy i Ormianie, łącznie 31 tys.) wyemigrowała do Rosji tworząc kolonie greckie na północ od morza Azowskiego (okolice Mariupolu ) oraz kolonię ormiańską Nor-Nachiczewan w pobliżu Rostowa nad Donem (obecnie miasnikowski rejon podmiejski obwodu rostowskiego , ormiańskie miasto Nachiczewan w 1928 przyłączono do Rostowa).
Przed wcieleniem do Imperium Rosyjskiego i w pierwszych latach po aneksji, z Krymu do Imperium Osmańskiego wyjechała większość ludności tatarskiej (w tym ok. 200 tys. osiedlono w Rumelii na terenie obecnej Bułgarii południowej). Do 1785 ludność Krymu spadła do 46, 5 tys. płci męskiej (w tym Tatarzy 84, 1% czyli 39, 1 tys.). Ludności greckiej i ormiańskiej wcześniej osiedlonej w Rosji zabroniono powrotu na Krym, ale przesiedleńcom z Turcji czasem darowano ziemie na Krymie (Grekom w Bałakławie).
Po wojnie rosyjsko-tureckiej 1787-1791 nasilił się napływ ludności z Rosji. Tak w 1793 ludność Krymu stanowiła 128 tys. (w tym Tatarzy 87, 8%, grecy 2%, Romowie 2, 6%, Ormianie 0, 6%, Żydzi 1, 2% jak też Rosjanie 5% i Ukraińcy 0, 7%), w 1835 na Krymie mieszkało już 279, 4 tys. (w tym Tatarzy 83, 5%, Rosjanie 4, 4%, Ukraińcy 3, 1%, Romowie 2, 4%, Grecy 2%, Ormianie 1, 5%, Karaimi 1, 1%, Żydzi 0, 9%, Niemcy 0, 7%, Bułgarzy 0, 4%).
Kilka lat przed wojną krymską (w 1850) ludność Krymu wzrosła do 343, 5 tys. (w tym 77, 8% Tatarzy, 7% Ukraińcy, 6, 6% Rosjanie, 2% Grecy, 1, 9% Romowie, 1, 3% Karaimi, 1% Ormianie, 1% Niemcy, 0, 9% Żydzi, 0, 5% Bułgarzy). To był jedyny okres w historii Krymu, kiedy Ukraińcy byli liczniejsi od Rosjan. W czasie wojny krymskiej część Tatarów aktywnie uczestniczyła w wojnie przeciw Rosji i po wojnie wyemigrowała wraz z rodzinami do Turcji (ok.18, 5 tys.). Władze rosyjskie w czasie wojny dokonały wysiedlenia znacznej części Tatarów ze strefy nadmorskiej Krymu w głąb terenu. Ludność Krymu zmalała do 331, 3 tys. w 1858 (73% Tatarzy, 12, 6% Rosjanie, 4% Ukraińcy, 2, 4% Grecy, 2% Romowie, 1, 8% Żydzi, 1, 5% Niemcy, 1, 3% Ormianie, 0, 8% Karaimi, 0, 6% Bułgarzy).
Drugi exodus Tatarów z Krymu miał miejsce na początku 60. XIX st.
Tatarzy tracili swoje ziemie, tak na początku XIX st. w posiadaniu Tatarów pozostawało 30% gruntów ornych, lecz w połowie XIX st. zmniejszyły się dwukrotnie, przy tym ludność tatarska wzrosła z 140 do 240 tys., to spowodowało że 52% chłopów tatarskich nie posiadało ziemi. Dążenie do wolności i ziemi jak też propaganda islamska, pomnożone na kroki władz rosyjskich (zabroniono powrotu do domów ludności wysiedlonej w czasie wojny) spowodowały masowe odejście ludności tatarskiej do Imperium Osmańskiego. Ogólny ubytek ludności Krymu w 1860 wyniósł 117 tys. – z 306 tys. do 189 tys. osób. W 1861-62 wyjechało jeszcze 15 tys. tatarów. Przesiedleńców ulokowano głównie na terenie Dobrudży południowej (w obecnej Bułgarii). Razem z Tatarami wyjechali też Nogajowie z Kubania . Emigrantów wywożono drogą morską, przy tym ok. 60 tys. zginęło w morzu z wyczerpania, chorób i zatonięcia statków. Mimo bardzo trudnych warunków w miejscu osiedlenia tylko bardzo mała część emigrantów wyraziła chęć powrotu na Krym, ale władze rosyjskie nie sprzyjały temu.
W wyniku emigracji całkowicie opustoszały 278 osiedli w pow. perekopskim, 20 – w pow. symferopolskim i jałtańskim, oraz 196 w pow.eupatoryjskim. Znaczne połacie ziemi opustoszały i cena ziem spadła 7-krotnie. Do prac polowych używano wojska. W 1864 ludność Krymu wynosiła 198, 7 tys. (w tym 50, 3% Tatarzy, 28, 5% Rosjanie i Ukraińcy, 6, 5% Grecy, 5, 3% Żydzi, 2, 9% Ormianie, 2, 7% Niemcy, 1, 7% Karaimi, 1, 6% Bułgarzy). To był ostatni moment, kiedy Tatarzy Krymscy stanowili większość na Krymie.
Pierwszy spis powszechny Rosji 1897 odnotował gwałtowny wzrost ludności (w wyniku przyrostu naturalnego, ale głównie – napływu ludności) Krymu do 546, 7 tys.(w tym Tatarzy 35, 7%, Rosjanie 33, 1%, Ukraińcy 11, 8%, Niemcy 5, 8%, Żydzi 4, 4%, Grecy 3, 1%, Ormianie 1, 5%, Bułgarzy 1, 3%, Polacy 1, 2%, Turcy 0, 3%). Osadnicy niemieccy stanowili aż 23% ludności pow. perekopskiego, 12% pow.eupatoryjskiego i 4% pow.symferopolskiego. Bułgarzy mieszkali głównie w pow. teodozyjskim, gdzie stanowili 5% ludności. W pow. perekopskim pojawili się osadnicy czescy i estońscy.
W 1902-1903 wezbrała nowa fala uchodźstwa ludności tatarskiej do Turcji. Jak i dawniej były przyczyny natury gospodarczej (odsetek gospodarstw tatarskich nie posiadających własnej ziemi sięgnął 64). Do Turcji zdążyło wyjechać 13 tys. osób narodowości tatarskiej, ale władze rosyjskie zabroniły dalszego wydawania paszportów by zapobiec masowej ucieczce Tatarów.
[ edytuj ] Stan obecny
Obecnie większość ludności (60, 40%) stanowią Rosjanie . Oprócz nich żyją tu Ukraińcy (24, 01%) i Tatarzy krymscy (10, 21%) [1] . Ci ostatni stanowili ok. 20% ludności półwyspu do 18 maja 1944 roku, tj. do czasu gdy w ramach stalinowskich represji za kolaborację (często domniemaną) z Niemcami zostali wysiedleni i zesłani do Azji Środkowej. Obecnie część tatarskich wysiedleńców i ich potomków powraca na Krym (m.in. z Uzbekistanu ), gdzie jednak napotykają liczne problemy natury ekonomicznej i formalno-prawnej, np. utrudnienia w uzyskaniu prawa pobytu i obywatelstwa. Dawniej na Krymie żyła również spora społeczność karaimska , której śladami są ogromne karaimskie nekropole , m.in. pod skalnym miastami Czufut Kale i Mangup . Jednak obecnie Krym zamieszkuje zaledwie kilkuset Karaimów, z tego nieco ponad 300 w Teodozji .
Najbardziej rozpowszechnionym na Krymie jest język rosyjski – 79, 1% ludności zadeklarowało go jako język ojczysty , natomiast język ukraiński zadeklarowało 9, 6% (2, 5 razy mniej niż odsetek ludności ukraińskiej, bo większość Ukraińców używa rosyjskiego), język tatarski zadeklarowało też 9, 6% ludności Krymu [1] .
[ edytuj ] Miasta
Główne miasta półwyspu to: Symferopol , Sewastopol , Bakczysaraj (dawniej druga po Eski Krym (Starym Krymie) stolica Chanatu krymskiego ), Eupatoria , Bałakława , Jałta , Sudak , Kaffa ( Teodozja ) i Kercz (z twierdzą Jenikale).
| miejscowość | nazwa rosyjska | nazwa ukraińska | nazwa tatarska | uwagi |
|---|---|---|---|---|
| Symferopol | Симферополь | Сімферополь | Aqmescit | |
| Sewastopol | Севастополь | Севастополь | Aqyar | |
| Bakczysaraj | Бахчисарай | Бахчисарай | Bağçasaray | |
| Eupatoria | Евпатория | Євпаторія | Gözleve | pol. Kozłów |
| Bałakława | Балаклава | Балаклава | Balıqlava | |
| Jałta | Ялта | Ялта | Yalta | |
| Sudak | Судак | Судак | Sudaq | |
| Teodozja | Феодосия | Феодосія | Kefe | |
| Kercz | Керчь | Керч | Kerç | |
| Armiańsk | Армянск | Армянськ | Ermeni Bazar | |
| Ałupka | Алупка | Алупка | Alupka | |
| Ałuszta | Алушта | Алушта | Aluşta | |
| Biłohirsk | Белогорск | Білогірськ | Qarasuvbazar | |
| Dżankoj | Джанкой | Джанкой | Canköy | |
| Krasnoperekopsk | Красноперекопск | Красноперекопськ | Krasnoperekopsk | |
| Perekop | Перекоп | Перекоп | Or Qapı | pol. Przekop |
| Saki | Саки | Саки | Saq | |
| Stary Krym | Старый Крым | Старий Крим | Eski Qırım |
[ edytuj ] Historia
[ edytuj ] Starożytność i średniowiecze
Pierwszymi mieszkańcami byli Taurowie , potem Kimerowie . W VII w. p.n.e. stepy czarnomorskie zaludnili Scytowie (pochodzenia irańskiego) tworząc potężne państwo, które przetrwało do II w. p.n.e . W VII w. p.n.e. i VI w. p.n.e. pojawiają się miasta – kolonie i państwa greckie , m.in. Chersonez Taurydzki (w okolicach obecnego Sewastopola ), Pantikapajon (dzisiejszy Kercz ). W początkach V w. p.n.e. wokół Pantikapajonu tworzy się silne państwo Bosfor . Walki Scytów z kolonistami greckimi spowodowały interwencję pontyjskiego władcy Mitrydata . W I w. p.n.e. na Krymie zjawiają się Rzymianie , jest to okres ponownego rozkwitu Chersonezu. Niszczycielskie najazdy Gotów i Hunów w IV i VII w. n.e. doprowadzają do upadku późnoscytyjskiego państwa i kolonii rzymskich. Przetrwał tylko Chersonez.
Pod koniec X w. wielki książę Włodzimierz – pokonawszy Pieczyngów i Kumanów, rozszerzył granice swego państwa aż do Krymu, który w XIII w. popadł pod panowanie Tatarów do 1441 i należał do chanatu Kipczak; wówczas też zatarły się ostatnie ślady kolonii greckich. Wkrótce jednak półwysep rozkwitł ponownie, głównie dzięki koloniom genueńskich, z których najważniejszą była Kaffa.
[ edytuj ] Chanat Krymski
Po rozbiciu przez Tamerlana hordy Kipczackiej, założone zostało na Krymie na początku XV w. niepodległe chanat tatarski . Pierwszym chanem był Edyga , potem godność chańska była dziedziczna w rodzie Girejów . Chanowie krymscy wkrótce doszli do wielkiej potęgi, najeżdżając Polskę i państwo moskiewskie. Podczas walk kozackich wystawiali niejednokrotnie do 200 tys. wojska. Chanowie krymscy od 1475 byli wasalami sułtanów tureckich. W 1774 ostatni chan Sahin Girej przyjął zwierzchnictwo Rosji, ale w roku 1783 godność złożył i wtedy cały Krym przeszedł pod władanie Rosji.
[ edytuj ] Panowanie rosyjskie
Po przyłączeniu Krymu do Rosji zmniejszała się populacja mieszkańców (w związku z masowym exodus przytłaczającej większości ludności tatarskiej i tureckiej do terenu Imperium Tureckiego), rosła też bieda. Pod koniec XVIII w. w ludność Krymu nie wynosiła więcej niż 60 tysięcy osób (dla porównania: sama Kaffa liczyła w czasach rozkwitu przeszło 80 tysięcy). W XIX w. jednak znowu zaczęła się podnosić. W latach 1854 – 1855 Krym stał się polem walki między Rosją a mocarstwami sprzymierzonymi w wojnie krymskiej .
Zjazd tatarski, który odbył się w Symferopolu w dniach 1-2 października 1917, postanowił zwołać parlament tatarski – Kurułtaj , który zebrał się w grudniu, wybrał rząd i Dyrektorię (kolektywna prezydentura) na czele z Czembejem i proklamował na terenach tatarskich Republikę Tatarów Krymskich. Tymczasem w Symferopolu 13 stycznia 1918 władzę opanowali rosyjscy bolszewicy , którzy jednak byli za słabi by podporządkować sobie Tatarów. Ukraińska Centralna Rada w listopadzie 1917 przyłączyła 3 powiaty północne Krymu, wchodząc w konflikt z Rosjanami i Tatarami. URL formalnie przejęła 13 marca 1918 flotę wojenną i handlową Rosji na Morzu Czarnym i wysłała Dywizję Zaporoską płk. Bołboczana celem opanowania Krymu. W walkach z bolszewikami Bołboczan dotarł 29 kwietnia 1918 pod Symferopol i tego samego dnia przyłączyli się do URL marynarze floty w Sewastopolu .
W okresie Hetmanatu Republika Tatarów Krymskich, zachowując własny rząd i wojsko, weszła formalnie we wrześniu 1918 na zasadach autonomii w skład Ukrainy. Faktycznie protektorat nad półwyspem sprawowali Niemcy. Na stanowisku premiera rządu krymskiego zastąpili oni Dżafera Sejdahmeta, który reprezentował orientację proturecką, gen. Maciejem Sulkiewiczem. Po wycofaniu się Niemców, Krym opanowali "Biali" Rosjanie (październik 1918); grupa oficerów rozbiła 23 sierpnia 1919 Dyrektorię oraz redakcję jej organu "Millet", a następnie władze rosyjskie zlikwidowały Kurułtaj.
Pod koniec 1920 roku Krym opanowali bolszewicy, którzy utworzyli 18 października 1921 Autonomiczną Republikę Radziecką w składzie Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
W czasie II wojny światowej półwysep zajęły wojska niemieckie . Po wyzwoleniu władze uznały, iż w czasie okupacji ludność tatarska kolaborowała z najeźdźcami i zadecydowała o wysiedleniu Tatarów z Krymu. Główną akcję wysiedleńczą przeprowadzono 18 maja 1944 . Wtedy też przeprowadzono wielką akcję zmiany nazw miejscowości na rosyjskie. W ich miejsce przybyli osadnicy rosyjscy. W 1954 roku, w trzechsetną rocznicę ugody perejasławskiej Krym został włączony w granice Ukraińskiej SRR .
[ edytuj ] Współczesność
W wyniku masowych przesiedleń dokonywanych jeszcze przed przyłączeniem Krymu do Rosji przez Aleksandra Suworowa , a później deportacji ludności tatarskiej ( 1944 / 45 ) do Azji Środkowej , większość ludności stanowią Rosjanie .
W obliczu rozpadu ZSRR Rosjanie zaczęli zgłaszać postulaty powrotu do Rosji. Autonomia była ceną, jaką rząd ukraiński zgodził się zapłacić za pozostanie Krymu w składzie państwa ukraińskiego i w 1991r . zamieszkująca półwysep większość rosyjska uzyskała od komunistycznych władz zgodę na utworzenie Krymskiej ASRR , obejmującej obszar obwodu krymskiego , z wyjątkiem miasta Sewastopola , które pozostało bezpośrednio w granicach Ukrainy. Po rozpadzie ZSRR, 5 maja 1992 Rosjanie zamieszkujący półwysep proklamowali powstanie Republiki Krymu.
Ostatecznie osiągnięto kompromis – Krym zrezygnował z niepodległości, a władze niepodległej Ukrainy zgodziły się na status republiki autonomicznej. Sewastopol , niegdyś stanowiący część obwodu krymskiego został dodatkowym miastem wydzielonym jako siedziba rosyjskiej Floty Czarnomorskiej , mającej stacjonować tu na podstawie umowy między Rosją a Ukrainą do 2017 . Oprócz tego Rosjanie zajmują nielegalnie (jak uważa strona ukraińska) na terenie Krymu około 4000 obiektów instalacji nawigacyjnych na wybrzeżu, w tym 10 latarni morskich [2] .
Przypisy
[ edytuj ] Bibliografia
- Serczyk, Władysław A. : Katarzyna II carowa Rosji, Ossolineum, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1989, ISBN 83-04-01436-X , s. 217-220.
- Spalle, Światosław , KRYM-KAUKAZ. Mały przewodnik turystyczny, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1977.
- Строля, Виргиниюс (ред.): Прогулка по Крыму, изд. Балтия Друк, Киев 2003, ISBN 966-96041-8-4 .
- Тарасенко, Дмитрий: Южный берег Крыма, Симферополь 2007, ISBN 978-966-648-091-3 .
[ edytuj ] Zobacz też
[ edytuj ] Linki zewnętrzne
- przewodnik po Krymie
- Krym, przewodnik po Krymie, Krym półwysep
- Портал "Автономная Республика Крым" (Portal "Autonomiczna Republika Krym")
- Туристический сервер Крыма (Turystyczny Serwis Krymu)
- Там, где начинается Крым! (Tam gdzie zaczyna się Krym!)
- Крым и крымские татары (Krym i Tatarzy krymscy)
- Tatar.Net – Crimean Tatar Internet Resources (Zasoby internetowe Tatarów krymskich)
- Этот Чарующий Крым (Ten czarujący Kym)
- Карта Крыма (Mapa Krymu)
- (Bałakława)
- Krym w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich , Tom IV (Kęs – Kutno) z 1883 r.
|
|||||
| Boni w Sejmie o solidarności pokoleń |
|
Szef doradców premiera Michał Boni powiedział, że rządowi zależy na stworzeniu jak najlepszych warunków dla wzrostu dzietności, opieki nad dziećmi, nauki, wchodzenia na rynek pracy oraz funkcjonowania na rynku pracy osób powyżej 50. roku życia.
|
| Premier Azarow poświęcił gabinet po Julii Tymoszenko |
|
Nowy premier Ukrainy Mykoła Azarow ujawnił, że przed objęciem gabinetu po swej poprzedniczce Julii Tymoszenko poprosił księdza o poświęcenie pomieszczania.
|
| "Rzeczpospolita" ma przeprosić wiceszefa ABW |
|
Naczelny "Rzeczpospolitej" ma przeprosić wiceszefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego Jacka Mąkę za naruszenie jego dóbr osobistych w nierzetelnym artykule; nie musi zaś wpłacać 60 tys. zł na cel charytatywny - orzekł Sąd Okręgowy w Warszawie.
|
| Izraelskie samoloty nad Budapesztem |
|
Dwa izraelskie samoloty wojskowe, które w środę przeleciały na niskiej wysokości nad Budapesztem, nie mają nic wspólnego z zabójstwem obywatela Syrii w tym mieście tego samego dnia - zapewnił rzecznik rządu Domokos Szollar.
|
| Prezydent broni tradycji, ale jest mało dynamiczny |
|
W ocenie zdecydowanej większości Polaków (74 proc.) największym atutem Lecha Kaczyńskiego jest przywiązanie do tradycji i wartości narodowych. Badani krytycznie oceniają jednak dynamizm i energiczność działania prezydenta - wynika z badania CBOS.
|