Jökulhlaup
Z Wikipedii
Jökulhlaup – termin pochodzący z języka islandzkiego oznaczający powódź glacjalną – jökull (lodowiec) + hlaup (powódź). Zasadniczo tym mianem można określić wszystkie wezbrania wykraczające poza obszar koryta i zalewające obszary sąsiednie, podsłuchy których źródłem są wody z ablacji lodowcowej. Jacek Jania [1] używa terminu – epizodyczne powodzie lodowcowe: „Wielkie powodzie lodowcowe pojawiają się raz na dłuższy czas, działki w szczawnicy a niektóre wykazują cechy cykliczności”. Ten termin jest najbliższy znaczeniem angielskiemu pojęciu glacier outburst flood i jego podtypowi glacial lake outburst flood (w skrócie GLOF). Pierwsze pojęcie jest synonimem polskiego terminu – katastrofalne powodzie glacjalne. GLOF natomiast jest pojęciem węższym; dotyczy wyłącznie wezbrań związanych z odwodnieniem jezior glacjalnych.
W literaturze światowej powodzie lodowcowe mają również inne nazwy lokalne, szkoły policealne takie jak np.: aluviones (w Ameryce Południowej) czy débâcles (w Europie konynentalnej).
Spis treści |
[ edytuj ] Mechanizmy powstawania
Przyczyną powstawania jökulhlaupów jest wzmożona dostawa wód roztopowych do koryta. Björnsson [2] wyróżnia trzy rodzaje jökulhlaupów ze względu na źródło dostarczające wód powodziowych:
- powodziowe wezbrania wód roztopionych przez wybuch wulkanu, sypialnie
- powodzie z odwodnienia subglacjalnych jezior położonych w strefie geotermicznej, depilacja laserowa
- powodzie z odwodnienia marginalnych jezior zatamowanych przez lodowiec.
O możliwości wystąpienia powodzi glacjalnych decydują również czynniki fizyczno-geograficzne:
- orografia (głownie tereny górzyste), suknie ślubne
- warunki klimatyczne (strefowe – klimat subpolarny; astrefowe – związane z wyniesieniem orograficznym)
- warunki hydrologiczne (duże dostawy wód roztopowych i możliwość ich czasowego retencjonowania w jeziorach)
Przyczyny przerywania zapór ograniczających zbiorniki retencyjne zależą głównie od rodzaju zapory. Rodzaje zapór:
- loby lodowcowe, pozycjonowanie i optymalizacja
- zapory ziemne (np.: moreny końcowe lub czołowe)
- zapory skalne
Mechanizmy prowadzące do przerwania barier:
- erozja
- ciśnienie wody i siła naporu na barierę
- lawiny skalne i śnieżne
- cielenie się lodowca lub lądolodu
- trzęsienia ziemi
- zdarzenia kriosejsmiczne
[ edytuj ] Rozmieszczenie w czasie i przestrzeni
Powodzie lodowcowe (jökulhlaupy) występowały prawdopodobnie we wszystkich epokach geologicznych (w których istniały lodowce). Widoczne ślady pozostawiły zjawiska wielkiej skali mające miejsce stosunkowo niedawno. Efekty ich działalności możemy obserwować w różnych częściach świata. W Plejstocenie ogromne masy wód roztopowych, fotele z masażem nierzadko pozbawione były możliwości bezpośredniego odpływu, monitoring kumulowały się w postaci potężnych jezior (o objętościach tysięcy km³). Naturalne bariery z czasem ulegały zniszczeniu, stoły a ogromne masy wody odwadniały jeziora zmieniając krajobraz na swojej drodze. Przykładem wielkich odwodnień tego okresu są wydarzenia związane z jeziorami Missoula i Agassiz . Równie wielkie powodzie miały miejsce w czasie zlodowaceń w Eurazji. Powodziom glacjalnym przypisuje się, sypialnie m.in. genezę wielkich form, szczawnica jak np.: odsypów żwirowych w systemie rzek Katun i Chuja w górach Ałtaj [3] . Niewykluczone również, kamery że korytami stworzonymi przez wielkie powodzie glacjalne płyną dziś Manycz , szczawnica Ob , soczewki kontaktowe Jenisej , łóżka a także połączenia między morzami i jeziorami Azji Środkowej. Wynikiem działalności podobnych zjawisk są również cieśnina Bosfor , 436xayyal8 cieśnina Gibraltarska i Kaletańska [4] . Istnieją również dowody (w postaci masywnych osadów sandrowych) na obecność wielkich powodzi w czasie ablacji lądolodu plejstoceńskiego na terenie Polski i Niemiec [5] .
Współczesne jökulhlaupy mają o wiele mniejsze parametry i tworzą mniejsze formy niż ich poprzedniczki. Regularnie powodzie takie zdarzają się: na Islandii , Zakopane apartamenty na Półwyspie Skandynawskim (Szwecja, Norwegia), w Alpach (np. Gornersee w Szwajcarii), w Himalajach (Bhutan, Nepal, Chiny), w Andach (Chile, Argentyna), w Kordylierach (USA, Kanada).
[ edytuj ] Wpływ na środowisko geograficzne
Jökulhlaupy niszczą pokrywę roślinną i zmieniają (czasowo) warunki życia fauny i flory mórz przybrzeżnych poprzez dostawę mas wód słodkich. Są one również odpowiedzialne za niszczenie osiedli ludzkich, pól uprawnych i pastwisk, dróg, mostów, urządzeń hydroenergetycznych i sieci infrastruktury technicznej. Mają one również wpływ na topografię terenu: począwszy od zanikania i powstawania jezior, poprzez zmiany położenia koryt i przesuwanie linii brzegowej. Zmiany wysokości nad poziom morza są stosunkowo niewielkie w przypadku pojedynczych powodzi (ok. kilku metrów). Jednakże w przypadku zdarzeń wybitnie katastrofalnych lub cyklicznie się powtarzających zmiany wysokości bezwzględnej mogą przyjmować większe wartości.
Powodzie glacjalne mają ważki wpływ na rzeźbę terenu. Duża dynamika zjawiska decyduje o szybkim powstawaniu i przekształcaniu form terenu. Obiekty powstałe w wyniku powodzi można podzielić zasadniczo na dwie grupy: formy terenu (erozyjne lub akumulacyjne) oraz struktury depozycyjne. Struktury powstające w wyniku jökulhlaupów to:
- porwaki ,
- megariplemarki,
- struktury masywne wielkiej skali (np.: górna płaskie dno),
- struktury antywydm.
Natomiast do grupy form należą:
- przełomy i nowe koryta rzek,
- tarasy rzeczne (zwykle erozyjno-akumulacyjne),
- odsypy korytowe (przeważnie odsypy podłużne),
- stożki napływowe,
- zagłębienia wytopiskowe.
Wymienione powyżej formy tworzone są nie tylko w wyniku jökulhlaupów, ale również podczas normalnej działalności wód rzecznych w procesach fluwialnych i fluwioglacjalnych. O specyfice form i osadów jökulhlaupów decydują:
- duża siła nośna wody,
- reologia przepływu – przepływ turbulentny (nadkrytyczny),
- krótki czas trwania powodzi,
- cielenie się lodowca w czasie powodzi.
Powyższe parametry decydują o rozmiarach form i struktur, jak również o wielkości uziarnienia osadów je tworzących. Układ i rodzaj form jest wyraźnie zależny od następujących czynników:
- charakteru rzeźby „przedpowodziowej” – np.: obecności i układu moren końcowych,
- hydrogramu odpływu wezbrania (głównie od czasu między jego początkiem i kulminacją),
- ilości wód roztopowych odpływających jednorazowo.
Przypisy
- ↑ Jania J., 1997, Glacjologia, PWN, Warszawa, s. 188–191
- ↑ Björnsson H., 2005, Present day glaciation of Iceland: glacier geometry, subglacial geology, mass balance, flow, hydrology and future perspectives, [w:] Rekonstrukcja procesów glacjalnych w wybranych strafach marginalnych lodowców Islandii – formy i osady, TURPRESS, Toruń
- ↑ Carling P.A, Kirkbride A.D., Parnachov S., Borodavko P.S., Berger W., 2002, Late Quaternary catastrophic flooding in the Altai Mountains of south-central Siberia: a synoptic overview and introduction to flood deposit sedimentology, Spec. Publs int. Ass Sediment., nr 32, s. 17-35
- ↑ Baker V.R., 2002, High-energy megafloods: planetary settings and sedimentary dynamics, Spec. Publs int. Ass Sediment., nr 32, s. 3-15
- ↑ Zieliński T., 1993, Sandry Polski północno-wschodniej – osady i warunki sedymentacji, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 1398
[ edytuj ] Zobacz też
| Włochy: Znany architekt bossem klanu cosa nostra |
|
Będący poza wszelkim podejrzeniem znany architekt, były szef oddziału włoskiego Ruchu Chrześcijańskich Pracowników, został aresztowany w Palermo pod zarzutem kierowania najpotężniejszym klanem cosa nostra w tym mieście.
|
| "Debata była emocjonująca jak wyścig ślimaków" |
|
Poseł PiS Joachim Brudziński oceniając niedzielną debatę między kandydatami PO w prawyborach prezydenckich: Bronisławem Komorowskim i Radosławem Sikorskim, powiedział dziś dziennikarzom, że była ona tak "emocjonująca jak wyścig ślimaków".
|
| Pieniądze dają szczęście, gdy inni zarabiają mniej |
|
Rosnący poziom zarobków czyni ludzi szczęśliwymi tylko wówczas, gdy mają poczucie, że przez to powodzi się im lepiej niż znajomym, przyjaciołom, sąsiadom, a wyższe dochody podnoszą ich status społeczny - podaje Press Association.
|
| Trybunał: Rosja odpowiedziała na skargę rodzin katyńskich |
|
Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu otrzymał odpowiedź Rosji na skargę 13 bliskich ofiar zbrodni katyńskiej - dowiedziała się PAP w biurze prasowym Trybunału. Jej treść powinna być znana w ciągu najbliższych dni.
|
| Jest wyrok ws. wypadku śmigłowca z Millerem |
|
Ppłk Marek Miłosz - pilot śmigłowca, który w 2003 r. awaryjnie lądował z premierem Leszkiem Millerem na pokładzie, został uniewinniony.
|